दार्चुला । दार्चुलाको लेकम गाउँपालिका–५, रिठाचौपाता स्थित चौन्नौला केवल एउटा जलस्रोत मात्र होइन, यो गाउँको सामूहिक स्मृति, पहिचान र बसोबासको जरो हो। विगतका दिनहरूमा यो नौलो यति महत्वपूर्ण थियो कि सिंगो क्षेत्र नै यसको नामबाट चिनिन्थ्यो । वरपरको बस्तीलाई नै “चौन्नौला” भनेर सम्बोधन गरिन्थ्यो ।

कहिल्यै पनि चौन्नौला केवल पानी निकाल्ने ठाउँ थिएन। यो गाउँको धड्कन थियो, मानिसहरूको चिनारी थियो। एक समय यस्तो थियो, जब कसैको घरको ठेगाना सोध्दा सहजै उत्तर आउँथ्यो—
“हामी त चौन्नौला तिरकै हौँ।”

ढुंगाका पुराना सिँढीहरू, वरिपरि फैलिएका घना रुखहरूको शीतल छायाँ, र काँचजस्तै पारदर्शी, बरफजस्तै चिसो पानी—हिमालको गहिराइबाट चुहिँदै आएको कुनै पवित्र आशीर्वादझैँ लाग्थ्यो चौन्नौला। यहीँबाट बिहान–बिहान तामाका गाग्रीका लाम लाग्थे। महिलाहरूको हाँसो, बालबालिकाको चञ्चलता र बुढापाकाको धिमा–धिमा गफगाफ—यी सबैले चौन्नौलालाई एउटा साधारण जलस्रोत होइन, “जिउँदो चौतारो” बनाइदिएका थिए।

मानिसहरू भन्थे—
“थकाइ लागेको छ भने चौन्नौलाको पानी पिउ, शरीर मात्रै होइन, मन पनि हलुका हुन्छ।”

यात्रुहरूका लागि यो विश्रामस्थल थियो, स्थानीयका लागि भरोसाको आधार, र सिंगो गाउँका लागि गर्वको विषय।

तर आज—
आज उही चौन्नौला आधुनिक विकासको तीव्र गतिसँगै कुनै कुनामा खुम्चिएको जस्तो देखिन्छ। ढुंगाका पुराना सिँढीहरू सिमेन्ट र कंक्रिटका पर्खालभित्र हराउँदै गएका छन्। कहिल्यै शुद्धताको प्रतीक मानिएको यो पानी आज सरकारी सूचनाको सहारामा आफ्नो अस्तित्व जोगाइरहेको छ—
“यो पानी उमालेर मात्र प्रयोग गर्नुहोस्।”

कति अचम्मलाग्दो अवस्था !
जसले पुस्तौँलाई रोगबाट जोगायो, आज त्यही नौलो कागजमा “जोखिम” भनेर घोषणा गरिएको छ।

जहाँ कहिल्यै चौपालजस्तै चहलपहल हुन्थ्यो, आज त्यहाँ सुनसान सिँढीहरू मात्र छन्। जहाँ गाग्रीका लाम लाग्थे, त्यहाँ अब केही निस्सासिएका पाइपलाइन मात्र बाँकी छन् र जहाँ बालबालिकाको हाँसो गुञ्जिन्थ्यो, त्यहाँ आज बोतलबन्द पानीको खनखनाहट सुनिन्छ।

चौन्नौला अझै अस्तित्वमा त छ, तर आफ्नै कथामा मानौँ “साइड क्यारेक्टर” बनेर बसेको छ।

सायद दोष केवल समयको मात्र होइन, हाम्रो पनि हो। विकासको दौडमा हामीले आफ्ना जरा, आफ्ना जलस्रोत, र तिनसँग जोडिएका संस्कृति र स्मृतिहरूलाई बिस्तारै कंक्रिटमुनि दबाउँदै गयौँ।

प्रश्न यो होइन कि नौला बच्लान् कि नबच्लान्।
प्रश्न त यो हो—
जब यी नौला रहने छैनन्, तब हाम्रा कथाहरू कहाँ जानेछन् ?

यदि तपाईंले पनि कहिल्यै चौन्नौलाको पानी पिएर राहत महसुस गर्नुभएको छ भने,
आफ्ना मनका सम्झनाहरू अवश्य साझा गर्नुहोस्।

किनकि यिनै सम्झनाहरूले मात्र चौन्नौलाजस्ता जलस्रोतहरूलाई फेरि कथाको केन्द्रमा फर्काउन सक्छन्।